Editorial “15 Vjet Paralajmërim, 15 Vjet Mungësë Veprimesh: Pse Kosova Vazhdon të Mbytet në Bërllog”

SHKRUAN: Luan Hasanaj Drejtor Ekzekutiv, Let’s Do It Kosova

Ka diçka thellësisht paradoksale në realitetin mjedisor të Kosovës: sa më shumë flasim për mbrojtjen e natyrës, aq më shumë ajo zhduket përpara syve tanë. Sa më shumë organizojmë konferenca, trajnime dhe vizita studimore jashtë vendit, aq më shumë rriten deponitë ilegale brenda tij. Dhe sa më shumë e shpallim veten pjesë të axhendave globale për zhvillim të qëndrueshëm, aq më pak e respektojmë mjedisin tonë të përditshëm.

Prej më shumë se 15 vitesh, shoqëria civile, përfshirë organizatën që drejtoj, ka qenë në terren, në rrugë, në fshatra, në lumenj dhe në male.

Kemi mobilizuar mijëra vullnetarë, kemi sjellë alternativa konkrete, kemi ndërtuar partneritete ndërkombëtare, kemi organizuar fushata ndërgjegjësimi dhe kemi bashkëpunuar me institucione në çdo nivel. Dhe megjithatë, pamja mbetet e njëjtë: Kosova e mbuluar me bërllog. Pyetja nuk është më “çfarë po bëjmë gabim”, por “pse po vazhdojmë ta pranojmë këtë dështim si normalitet?”. Shteti që Trajnon, por Nuk Vepron Në këto 15 vite, nuk ka pothuajse asnjë zyrtar publik që lidhet drejtpërdrejt ose tërthorazi me mjedisin, i cili të mos ketë marrë pjesë në trajnime, seminare, punëtori apo vizita studimore në vende të Bashkimit Evropian dhe më gjerë.

Janë parë modele funksionale të menaxhimit të mbeturinave, politika të riciklimit, skema të ekonomisë qarkore dhe mekanizma të fortë të zbatimit të ligjit. Por kur kthehemi në Kosovë, këto njohuri mbesin në sirtarë, në prezantime PowerPoint dhe në raporte vjetore që askush nuk i lexon. Ligjet ekzistojnë, strategjitë janë të shkruara, planet janë të miratuara, por zbatimi mungon. Dështimi i shtetit nuk është mungesa e dijes. Është mungesa e vullnetit politik, e llogaridhënies dhe e guximit për të ndëshkuar shkelësit, pavarësisht se kush janë ata.

Ligje, Rregullore dhe Strategji pa Jetë Në Kosovë nuk mungon korniza ligjore. Përkundrazi, ajo është e gjerë dhe shpeshherë ambicioze. Kemi ligje për mbrojtjen e mjedisit, për menaxhimin e mbetjeve, për ujërat, për ajrin, për inspektoratin dhe për ndëshkimin e kundërvajtjeve. Kemi rregullore komunale që përcaktojnë detyrimet e qytetarëve dhe bizneseve, urdhëresa administrative që rregullojnë procedurat e pastrimit, ndarjes dhe trajtimit të mbeturinave. Përveç tyre, janë hartuar strategji kombëtare, plane veprimi afatshkurtra dhe afatgjata, udhërrëfyes për përafrim me standardet e Bashkimit Evropian dhe dokumente të shumta që premtojnë tranzicion drejt ekonomisë qarkore. Por problemi është thelbësor: shumica e këtyre dokumenteve jetojnë vetëm në letër. Ato nuk përkthehen në buxhete reale, në inspektime të rregullta, në gjoba që zbatohen dhe në përgjegjësi që ndiqet deri në fund. Ligji pa zbatim nuk është ligj, është dekor institucional. Shoqëria që Ankohet, por Nuk Ndryshon Por ky nuk është vetëm një dështim institucional. Është edhe një dështim shoqëror. Ne ankohemi për bërllogun nëpër rrugë, por i hedhim mbeturinat gjithandej.

Zemërohemi për lumenjtë e ndotur, por i përdorim si kontejnerë gjigantë. Kërkojmë nga komuna të pastrojnë, por refuzojmë të kontribuojmë. Mjedisi në Kosovë nuk po shkatërrohet nga një akt i vetëm i madh, por nga mijëra veprime të vogla, të përditshme, që janë bërë pjesë e kulturës sonë të mos-përgjegjësisë. Shoqëria Civile si Alibi Shpesh, shoqëria civile përdoret si alibi nga institucionet. “Janë OJQ-të që merren me pastrimin”, thuhet. “Janë vullnetarët që ndërgjegjësojnë qytetarët”. Por pastrimi i një lumi një herë në vit nuk është politikë publike. Mbjellja e disa drunjve nuk është reformë mjedisore. Aksionet simbolike janë të rëndësishme për ndërgjegjësim, por ato nuk mund dhe nuk duhet ta zëvendësojnë përgjegjësinë e shtetit. Ekziston edhe një narrativë tjetër, po aq problematike: ajo që përpiqet ta diskreditojë angazhimin qytetar duke e reduktuar në “punë për fonde”. Kjo gjuhë shpesh përdoret nga ata që zgjedhin të mos angazhohen dhe e shohin pjesëmarrjen si diçka që u shërben vetëm “të tjerëve”. Në këtë logjikë, vullneti për t’u bërë pjesë e zgjidhjes zëvendësohet me dyshim dhe distancë. Por kjo narrativë gjen terren edhe brenda vetë institucioneve.

Një shoqëri civile e fortë, e organizuar dhe këmbëngulëse është sfidë për status quo-në. Prandaj, jo rrallëherë, gjuha që e minimizon apo e delegjitimon angazhimin qytetar bëhet e dobishme edhe për ata që ndihen më rehat në mungesë të presionit publik. Shoqëria civile nuk është as zëvendësim i shtetit, as përfitues i heshtur i sistemit. Ajo është mekanizëm kontrolli, ndërgjegjësimi dhe shtytjeje, dhe pikërisht për këtë arsye shpeshherë bëhet objekt i keqinterpretimit. Pse Dështon Sistemi? Dështimi mjedisor i Kosovës është rezultat i një zinxhiri të thyer: • Politika pa prioritet mjedisin – Çështjet mjedisore rrallëherë fitojnë zgjedhje, prandaj rrallëherë fitojnë buxhete serioze. • Ligje pa zbatim – Dënimet ekzistojnë në letër, por jo në praktikë. • Institucione pa koordinim – Komuna, ministri dhe agjenci që punojnë paralelisht, jo së bashku. • Qytetarë pa ndjenjë pronësie – Mjedisi shihet si “i shtetit”, jo si “i yni”. Nga Turizëm i Trajnimeve te Kultura e Përgjegjësisë Kosova nuk ka nevojë për më shumë udhëtime studimore. Ka nevojë për më shumë inspektorë në terren.

Nuk ka nevojë për më shumë strategji në letër. Ka nevojë për gjoba që zbatohen dhe për shembuj që ndëshkohen publikisht. Dhe mbi të gjitha, ka nevojë për një ndryshim kulturor: që mjedisi të mos shihet si temë e aktivistëve, por si përgjegjësi e çdo qytetari, biznesi dhe institucioni. Një Thirrje, Jo Një Ankesë Ky editorial nuk është një ankesë. Është një thirrje. Një thirrje për shtetin që të ndalë së përdoruri mjedisin si dekor në fjalime dhe ta trajtojë si prioritet në buxhet dhe në ligjzbatim. Një thirrje për qytetarët që të ndalojnë së pranuari ndotjen si “normale” dhe ta shohin veten si pjesë të problemit, por edhe të zgjidhjes. Pas 15 vitesh angazhim, një gjë është e qartë: Kosova nuk ka mungesë vullnetarësh, mungesë të ideve apo të shembujve të mirë. Ka mungesë përgjegjësie. Dhe pa përgjegjësi, çdo pastrim është i përkohshëm. Çdo fushatë është simbolike. Dhe çdo premtim mbetet vetëm fjalë. Pyetja e vërtetë nuk është më pse Kosova është plot bërllog. Pyetja është: deri kur do ta tolerojmë këtë si shoqëri dhe si shtet?

Luan Hasanaj Drejtor Ekzekutiv, Let’s Do It Kosova / Drejtor Regjional për Evropë, Let’s Do It World